ΠΥΛΗ ΤΟΥ ΑΣΤΕΡΑ ΒΟΥΛΙΑΓΜΕΝΗΣ | Sparch Sakellaridou / Papanikolaou Architects

Παρουσιάζουμε στο SLUS μια παλιότερη συνέντευξη (προ δεκαετίας), της Ρένας Σακελλαρίδου και της Μόρφως Παπανικολάου σχετικά με την Πύλη του Αστέρα Βουλιαγμένης, ένα από τα πιο αξιόλογα έργα τους, η οποία απειλείται με κατεδάφιση. Θα μπορέσει άραγε να χαρακτηριστεί μνημείο νεώτερης αρχιτεκτονικής κληρονομιάς ώστε να αποτραπεί η κατεδάφισή της, την οποία έχει εγκρίνει το Υπουργείο Περιβάλλοντος;

Η Πύλη του Αστέρα σχεδιάστηκε από τις αρχιτέκτονες Ρένα Σακελλαρίδου και Μόρφω Παπανικολάου (SPARCH Sakellaridou / Papanikolaou Architects), το 2008. Έχει τιμηθεί με High Commendation στο 1ο World Architecture Festival το 2008 στη Βαρκελώνη και με υποψηφιότητα στο Βραβείο Mies Van der Rohe, το σημαντικότερο ευρωπαϊκό βραβείο αρχιτεκτονικής, το 2009. Το 2010 της απενεμήθη από το Ελληνικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής Ειδική Μνεία στο πλαίσιο των βραβείων αρχιτεκτονικής, ως ιδιαίτερα αξιόλογο υλοποιημένο έργο.

Το έργο αυτό κινδυνεύει να κατεδαφιστεί -μαζί με κάποια ακόμα κτήρια και εγκαταστάσεις του συγκροτήματος του Αστέρα Βουλιαγμένης-(ξενοδοχείο Αφροδίτη, κλαμπ Εννέα Μούσες, βοηθητικές εγκαταστάσεις ξενοδοχείου Αρίων κτλ)  λόγω της ανακαίνισης-ανάπλασης του ξενοδοχειακού συγκροτήματος της εταιρείας, και πιο συγκεκριμένα των ξενοδοχείων Αρίων και Ναυσικά. Οι δυο αυτές μονάδες αναμένεται να επαναλειτουργήσουν, υπό τη διαχείριση της αλυσίδας Four Seasons, έως το τέλος του Απριλίου. 

Το τέλος του Αστέρα Βουλιαγμένης, όπως τον γνωρίζουμε τουλάχιστον, έχει σημάνει από πέρυσι, μετά την συμφωνία πώλησης του από το ΤΑΙΠΕΔ στην αραβοτουρκική κοινοπραξία Jermyn Street Real Estate Fund IV LP. Τα έργα ανακαίνισης και ανάπλασης του ξενοδοχειακού συγκροτήματος του Αστέρα Βουλιαγμένης ανέλαβε η τεχνική εταιρεία «Άκτωρ». Εκτός από το συγκρότημα του Αστέρα, στους επενδυτές παραχωρήθηκε η χερσόνησος Μικρό Καβούρι και η εκμετάλλευση της μαρίνας Βουλιαγμένης και μερικών ακόμα χιλιομέτρων ακτογραμμής…

Final_28_teuxos_235x330.indd

© Erieta Attali

sparch_astircanopy-3

© Erieta Attali

Η συνέντευξη που ακολουθεί δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό SOUL #issue 28 | Σεπτέμβριος 2008

της Τζίνα Σωτηροπούλου 

Η πύλη του «Αστέρα Βουλιαγμένης», η αναβάθμιση της όψης ενός από τα τρία ξενοδοχεία, του «Ναυσικά», η συμμετοχή τους στο 1ο Διεθνές Αρχιτεκτονικό Φεστιβάλ της Βαρκελώνης και η υποψηφιότητά τους για το βραβείο Κτίριο της Χρονιάς 2008 με έστειλαν στο αρχιτεκτονικό γραφείο της Ρένας Σακελλαρίδου και της Μόρφως Παπανικολάου. Δύο γυναίκες που, ναι μεν ξεκίνησαν την αρχιτεκτονική τους πορεία στη Θεσσαλονίκη, αλλά συνεχίζουν και στην Αθήνα, ζώντας κυριολεκτικά «ανάμεσα» στις πόλεις.

Τις συνάντησα, το 2008, στο αρχιτεκτονικό τους στούντιο στην Αθήνα, στην οδό Διονυσίου Αιγινήτου, σε ένα χώρο «παραγωγής ιδεών» γεμάτο από μακέτες και σχέδια λίγο πριν την συμμετοχή τους στο 1ο Διεθνές Αρχιτεκτονικό Φεστιβάλ της καταλανικής πρωτεύουσας. «Πώς αισθανθήκαμε; Χαρήκαμε χωρίς να ξέρουμε στ’ αλήθεια περί τίνος πρόκειται… Έχουν διαλέξει δέκα κτίρια από όλον τον κόσμο στην κατηγορία “Holiday”. Στην ίδια κατηγορία μ’ εμάς διαγωνίζεται ο Φόστερ και ο Λεγκορέτα. Αυτό σίγουρα είναι ενδιαφέρον. Άρα από αυτή την άποψη είναι τιμητικό. Εμείς διαλέξαμε αυτό το πρότζεκτ γιατί είναι το πιο πρόσφατο έργο που κατασκευάσαμε και μας εκφράζει πολύ συνθετικά. Στην ουσία στοιχειοθετεί μια μετάβαση στο αρχιτεκτονικό μας ύφος».

Δεν είναι και λίγο να έχεις επιλεγεί από κριτές του βεληνεκούς της Zaha Hadid, του Sir Peter Cook, του Massimiliano Fuksas, του Richard Meier και αμέτρητων άλλων με επικεφαλής τον Sir Norman Foster. Ο ίδιος ο Foster έχει επιλεγεί να συμμετέχει στο φεστιβάλ με 5-6 κτίρια και η Hadid με άλλα 2-3. Εδώ βέβαια έρχεται και το εύλογο ερώτημα: Μα πώς μπορείς και να είσαι μέλος της κριτικής επιτροπής και να συμμετέχεις στο διαγωνισμό; Ειλικρινά, σηκώνω τα χέρια ψηλά και δε σχολιάζω περαιτέρω.

Το σίγουρο είναι πως, από τα 722 συμμετέχοντα πρότζεκτ, επιλέχθηκαν 224 αξιόλογα κτίρια από 43 χώρες. Ο Steven Holl, οι Diller Scofidio + Renfro, οι UNStudio, οι Coop Himmelb(l)au, οι Wilkinson Eyre Architects, οι MVRDV, οι MORPHOSIS, οι Legorreta + Legorreta, οι δικοί μας mobarchitects με 4 κατοικίες και ο Τομπάζης με την εκκλησία στην Πορτογαλία. Η πύλη εισόδου στο Συγκρότημα του «Αστέρα Βουλιαγμένης» και οι επεμβάσεις στο ξενοδοχείο «Ναυσικά» του «Αστέρα», της Ρένας Σακελλαρίδου και της Μόρφως Παπανικολάου, θέτουν σοβαρή υποψηφιότητα για ένα από τα μεγάλα βραβεία του φεστιβάλ στην κατηγορία «Διακοπές» αλλά και για το Κτίριο της Χρονιάς 2008.

[Η Πύλη του Αστέρα τελικά τιμήθηκε με High Commendation στο 1ο World Architecture Festival το 2008 στη Βαρκελώνη]

sparch_astirgate_03

© Erieta Attali

sparch_astirgate_02

© Erieta Attali

«Πριν από δύο χρόνια (2006) είχαμε κάνει το κυπριακό περίπτερο της Μπιενάλε της Βενετίας και είχαμε δουλέψει με καμπύλες. Αμέσως μετά, Σεπτέμβρη, γυρνώντας στην Ελλάδα μας ζήτησαν να κάνουμε πολύ γρήγορα μία πρόταση για την πύλη, στον “Αστέρα”. Τελείως αυθόρμητα, με δυο χειρονομίες, βγήκε αυτό το θέμα, το οποίο βέβαια μετά εξελίχθηκε, δουλεύτηκε μέσα στο χρόνο… Το ζήτημα ήταν στ’ αλήθεια ο ενδιάμεσος χώρος. Τι αλήθεια κάνεις στο όριο. Η “πύλη” είναι ένα όριο, μία μετάβαση… Η αναβάθμιση της όψης είναι αντίστοιχα μια μετάβαση. Δημιουργείς πάλι ένα χώρο, ανάμεσα στο έξω και το μέσα».

Θα μπορούσε κάλλιστα να μπει σε διαφημιστική καμπάνια του ΕΟΤ συμβολίζοντας το ελληνικό καλωσόρισμα, την περίφημη «φιλοξενία» μας, την «είσοδο» σε ένα μεσογειακό παράδεισο. Το ολόλευκο έργο της Ρένας Σακελλαρίδου και της Μόρφως Παπανικολάου φέρνει στο νου μια αληθινά μοντέρνα αρχιτεκτονική με τοπικιστικές καταβολές. Η ειλικρίνεια της κατασκευής έρχεται να αγκαλιάσει τη μορφολογική ρευστότητα και ο χώρος μεταμορφώνεται σε ένα αέναο παιχνίδισμα του φωτός. Η πύλη του «Αστέρα» μοιάζει να αναδύεται από το αττικό τοπίο. Λευκή, διαφανής, σχεδόν άυλη. Οι κατακόρυφες περσίδες «παίζουν με το βλέπω, αναγνωρίζω, διακρίνω, επιτρέπω, με το μέσα και το έξω». Η ανθρώπινη κλίμακα έρχεται να δώσει μια αμεσότητα και η πλαστικότητα της μορφής καλεί τον επισκέπτη να εισέλθει στο ξενοδοχειακό συγκρότημα.

«Το “Ναυσικά” είναι ένα μεγάλο ξενοδοχείο. Βρίσκεται σε μια πλαγιά, είναι ένα εξαώροφο κτίριο που το προσεγγίζεις από το τελευταίο επίπεδο. Στην ουσία δεν είχε όψη, δεν είχε είσοδο. Από έναν χώρο πραγματικά εντυπωσιακό και πολύ μεγάλο, τελικά δεν είχες αίσθηση κλίμακας. Στο δώμα του υπήρχαν δύο όροφοι με ορατές ηλεκτρομηχανολογικές εγκαταστάσεις. Στην αρχή μας ζήτησαν μια πρόταση για να τις κρύψουμε. Πήραμε λοιπόν το μοτίβο της κατακόρυφης περσίδας κάνοντας καμπύλες γραμμές και ντύσαμε τις εγκαταστάσεις. Όλος ο χειρισμός στο “Ναυσικά” έγινε με αυτή τη ρευστή λευκή επιφάνεια και τα κατακόρυφα στοιχεία που έδωσαν την αίσθηση του ύψους. Τελικά συνδέθηκαν αυτά τα δύο πρότζεκτ, χωρίς στην ουσία να το έχουμε σκεφτεί από την αρχή. Μια ρευστότητα πολύ σημαντική. Σαν να σηματοδοτούσε μία επόμενη φάση στην αρχιτεκτονική μας πορεία».

sparch_astircanopy-4

© Erieta Attali

Η συνεργασία των δύο αρχιτεκτόνων μετρά χρόνια. Όλα τους τα έργα είναι σχεδιασμένα από κοινού, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι ίδιοι άνθρωποι. Υπάρχει απλά μια ονειρεμένη ισορροπία που κάνει την αρχιτεκτονική τους όμορφη και δημιουργική. Η Ρένα Σακελλαρίδου, με σπουδές στο ΑΠΘ, μεταπτυχιακά στον Καναδά και διδακτορικό στην Αγγλία, ήρθε να συναντήσει τη Μόρφω Παπανικολάου, η οποία κουβαλούσε προπτυχιακές και μεταπτυχιακές γνώσεις από το I.U.A.V. της Βενετίας, και μαζί ξεκίνησαν το 1982 την αρχιτεκτονική τους πορεία.

Παρόλο που στην Ελλάδα τα δημόσια κτίρια που χτίζονται είναι λίγα, οι δυο αρχιτέκτονες έχουν καταφέρει να αποτραβηχτούν από το ρόλο που θέλει τον έλληνα αρχιτέκτονα να σχεδιάζει κυρίως ιδιωτικές οικίες. Το βάπτισμα του πυρός πήραν το 1983 με το δημαρχείο του Ευόσμου στη Θεσσαλονίκη, ακολούθησε το 7ο Γυμνάσιο Θεσσαλονίκης (1985), το Πολύκεντρο Δενδροπόταμου στη Μενεμένη (1994), η επέκταση της Κεντρικής Βιβλιοθήκης του ΑΠΘ (1995, μαζί με τον Α. Μ. Κωτσιόπουλο) και πολλά άλλα μέχρι τα πιο πρόσφατα και πιο αναγνωρίσιμα έργα τους.

«Στην ουσία, χωρίς να το καταλάβουμε δουλεύαμε κυρίως με δημόσια κτίρια και αργότερα με σύνθετα κτίρια και μεγάλης κλίμακας έργα. Και με ιδιώτες, η τράπεζα είναι ιδιωτική. Άλλα με διαγωνισμούς, άλλα με αναθέσεις. Ήταν θέμα συγκυρίας, σύμπτωσης. Έχουμε κάνει ελάχιστα σπίτια. Πραγματικά πολύ λίγα σπίτια. Και κάποια σπίτια που κάναμε και ελπίζαμε και ονειρευόμασταν να χτιστούν, δε χτίστηκαν».

Σημείο τομής στην καριέρα τους υπήρξε το Μέγαρο Καρατζά της Εθνικής Τράπεζας στη συμβολή των οδών Αιόλου και Σοφοκλέους και τα γραφεία της Εθνικής Ασφαλιστικής στη λεωφόρο Συγγρού στην Αθήνα. Δύο κτίρια που συνυπογράφουν με τον διεθνούς φήμης ελβετό αρχιτέκτονα Μάριο Μπότα. «Είχαμε μια γνωριμία χρόνων, συμπάθεια, εκτίμηση. Είπαμε να δουλέψουμε μαζί. Κάναμε το διαγωνισμό μαζί, πήραμε το έργο μαζί. Μετά τρέξαμε εμείς σαν μελετητές του έργου και εκείνος ήταν σύμβουλος. Ήταν μια εξαιρετική συνεργασία. Είμαστε διαφορετικοί άνθρωποι, δύο διαφορετικές γραφές που ήρθαμε κοντά».

Και τα δύο αυτά κτίρια αντιμετωπίζουν το δημόσιο υπαίθριο χώρο με έναν αρκετά πρωτόγνωρο τρόπο για τα ελληνικά δεδομένα. Τον σέβονται και αναζητούν τρόπους ώστε να γίνει προσβάσιμος από όλο και περισσότερους ανθρώπους. Το κτίριο της Εθνικής Τράπεζας λειτουργεί λίγο σαν υπαίθριο μουσείο, ενώ το κτίριο της Εθνικής Ασφαλιστικής διαχέεται στην πόλη, παρόλο που δεν καταφέρνει στην ουσία να γίνει πέρασμα. «Γενικά ο δημόσιος χώρος στην πόλη είναι υποβαθμισμένος. Σαν να μην αντιλαμβανόμαστε ότι η πόλη είναι καταρχήν δημόσιος χώρος. Αυτό είναι ο συνεκτικός ιστός. Αυτό είναι πόλη. Ζωντανεύει ο δημόσιος χώρος από τη ζωντάνια της χρήσης, τη ζωντάνια των ανθρώπων. Η αρχιτεκτονική σχεδόν λείπει από το δημόσιο χώρο. Και η πολιτεία επίσης. Είναι κάτι που απλώς προκύπτει, απλώς υπάρχει. Στο κτίριο της Αιόλου – Σοφοκλέους, το ισόγειο λειτούργησε πραγματικά σαν δημόσιος χώρος. Στην Ασφαλιστική, ενώ η πρόθεση ήταν την πλατεία να τη διασχίζει κόσμος, το γεγονός ότι το κτίριο στεγάζει μία ιδιωτική εταιρία ίσως το αποτρέπει σε ένα βαθμό. Μπορείς να τη διασχίσεις, αλλά δεν είναι δρόμος. Δεν παύει να είναι ιδιωτικός-δημόσιος χώρος, κάτι ενδιάμεσο. Κυρίως συνεισφέρει σαν άνοιγμα μέσα στην πόλη, σαν ροή κίνησης».

Final_28_teuxos_235x330.indd

Ερωτευμένες με την αρχιτεκτονική και την πόλη, το βλέπεις στα μάτια τους. Συζητάμε για το ελληνικό αστικό τοπίο, τις πόλεις και τα λιμάνια μας. Εδώ και καιρό τα λιμάνια έχουν μπει στο στόχαστρο ποικίλων αστικών αναπλάσεων στην Ευρώπη, βλέπε Αμβούργο, Μασσαλία, Ρότερνταμ. Τι γίνεται όμως με τη Θεσσαλονίκη και τον Πειραιά; «Δεν πιστεύω ότι εύκολα θα γίνουν πολλά έργα μεγάλης κλίμακας στη Θεσσαλονίκη. Πιστεύω ότι στην Αθήνα θα γίνουν. Παρεμπιπτόντως, τον Οκτώβρη οργανώνουμε ένα workshop με συναδέλφους στο πανεπιστήμιο για το λιμάνι του Βελιγραδίου, με φοιτητές. Πρώτες σκέψεις, πρώτες ιδέες, μιας και σκέφτονται να κάνουν ανάπλαση στο λιμάνι. Δηλαδή, πραγματικά παντού το θέμα λιμάνι είναι κάτι πολύ σημαντικό. Είναι θέμα κλίμακας, θέμα τοπίου, ορίου. Στην Ελλάδα φαίνεται ότι όλα αυτά τα πράγματα είναι ξεχασμένα».

Σχολιάζουμε τα τεχνητά νησιά, τις ολοκαίνουργιες πόλεις και τα κτίρια που φυτρώνουν κυριολεκτικά από το πουθενά σε περιβάλλοντα χωρίς ιστορία και χωρίς ταυτότητα, τύπου Άμπου Ντάμπι. «Για την πόλη μετράει ο χρόνος. Και δεν μπορείς από τη μια στιγμή στην άλλη να παράγεις χρόνο. Θέλει και άλλα πράγματα. Και όλα αυτά δε γίνονται απλώς με σχέδια. Το ζήτημα της πόλης είναι πιο σύνθετο. Δεν έχω πάει, δεν ξέρω αν μπορείς να περπατήσεις τέτοιες πόλεις. Ίσως να είναι πόλεις που τις διασχίζεις απλώς με το αυτοκίνητο».

Δυναμικές μορφές, μοντερνιστική διάθεση, καθαρά υλικά, ευαίσθητη προσέγγιση. Η Ρένα Σακελλαρίδου και η Μόρφω Παπανικολάου παίρνουν το φως και το διυλίζουν μέσα στα έργα τους, μεταμορφώνουν την εντύπωση σε ουσία. Η πρόσφατη ανακαίνιση του ξενοδοχείου «Ekies» στη Χαλκιδική, η αποκατάσταση του διατηρητέου βιομηχανικού συγκροτήματος Ανθός στο Ναύπλιο, το ΙΑΣΩ στη Λάρισα (σε συνεργασία με τον Κυριάκο Κυριακίδη), τα βιβλιοπωλεία του Μορφωτικού ιδρύματος της ΕΤΕ σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη, τα κτίρια της ΕΤΕ, το επιχειρηματικό και εμπορικό κέντρο «Λιμάνι» στη Θεσσαλονίκη, οι διαγωνισμοί και τα βραβεία, όλα αυτά αφηγούνται μια πολύχρονη ιστορία αρχιτεκτονικής δράσης.

«Αρχιτεκτονική, για μας, είναι το λογικό και το διαισθητικό μαζί. Και εμείς έχουμε πάντα, από τότε που ξεκινήσαμε, έναν τρόπο να διαβάζουμε την αρχιτεκτονική μέσα από το χώρο. Μεταβάσεις στο χώρο, το πώς το φως γράφει πάνω στα υλικά. Δεν είναι η μορφή το κυρίαρχο, είναι ο χώρος που γεννιέται από το χειρισμό της μορφής. Και για να επανέλθουμε στην πύλη του “Αστέρα”, νομίζω, το ενδιαφέρον στην πύλη είναι αυτό: το ότι γεννιέται ένας σύνθετος χώρος από ένα πάρα πολύ μικρό κτίριο. Ο κλειστός χώρος είναι μόλις 35 τ.μ. Νομίζω, δεν έχουμε ξανακάνει τόσο μικρό κτίριο στη ζωή μας. Και παρ’ όλα αυτά, είναι σύνθετο. Η χωρική αίσθηση είναι σύνθετη. Και στο “Ναυσικά”, εκεί που ήταν ένας χώρος πολύ συμπιεσμένος, ξαφνικά απέκτησε διάσταση, απέκτησε αυτήν την αίσθηση του περικλείω, την αίσθηση του κατακόρυφου με καθαρά αρχιτεκτονικούς χειρισμούς. Ναι, ο χώρος είναι το μυστικό στην αρχιτεκτονική». 

Αστέρας Βουλιαγμένης: Πύλη και αναβάθμιση εισόδου ξενοδοχείου Ναυσικά

Χρόνος μελέτης | 2007
Χρόνος αποπεράτωσης | 2008
Ιδιοκτήτης | Astir Palace
Διεύθυνση έργου: Απόλλωνος 40, Βουλιαγμένη, Αθήνα, Αττική

Αρχιτεκτονικό γραφείο | sparch Σακελλαρίδου / Παπανικολάου

Αρχιτέκτονες: Ρένα Σακελλαρίδου, Μόρφω Παπανικολάου
Συνεργάτες: Ιωάννα Κλωνή, Νίκος Κατσίκης, Γιώργος Αναγνωστέλης, Γιώτα Αδηλενίδου

sparch_astirgate_01

© Erieta Attali

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s